H συμβολή της ιατρικής εταιρείας Αθηνών στην Παιδιατρική νοσηρότητα από το 1853 - 1915 -Μαρία Μάνδυλα-Κουσουνή : | 26/3/2009 10:42:21 πμ

<< Επιστροφή



H συμβολή της ιατρικής εταιρείας Αθηνών στην Παιδιατρική νοσηρότητα από το 1853 - 1915

Σε μία εποχή, που η χολέρα μάστιζε τις πέντε ηπείρους και σκοτάδι βασίλευε στην αιτιολογία και προφύλαξη από τα λοιμώδη νοσήματα που προκαλούσαν τρομακτικές απώλειες στην ανθρωπότητα , ”συνήλθαν στην Αθήνα στις 5 Ιουνίου 1835 κατά την  8ην ώραν ένδεκα ιατροί και πέντε φαρμακοποιοί και ίδρυσαν την Ιατρικήν Εταιρείαν Αθηνών”. Η Ιατρική Εταιρεία Αθηνών ιδρύθηκε λίγα χρόνια μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τον Οθωμανικό ζυγό και από την πρώτη της συνεδρίαση στις 5 Ιουνίου του 1835 στην οικία του ιερέα του Όθωνα Άρνετ,  έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περιγραφή των επιδημικών νοσημάτων και στη βελτίωση γενικά της υγειονομικής κατάστασης της χώρας , που ήταν άθλια λόγω της πολυετούς και σκληρής επί 400 χρόνια σκλαβιάς στον ξένο κατακτητή και του σκληρού αγώνα για ανεξαρτησία. Στην Αθήνα τότε των 12.000 κατοίκων με τα μεγάλα προβλήματα δημόσιας υγείας ,όπως προβλήματα καθαριότητας και έλλειψης άφθονου και καθαρού νερού ,ήδη από το 1835 γίνεται μία κίνηση για την αντιμετώπιση όλων αυτών των παραγόντων που προκαλούν βλάβη στην υγεία και αποδεκατίζουν τον ελληνικό πληθυσμό, δύο χρόνια πριν από την ίδρυση του Εθνικού Πανεπιστημίου και ένα χρόνο πριν την ίδρυση του πρώτου Θεάτρου. Η Ιατρική Εταιρεία Αθηνών ήταν η πρώτη επιστημονική Εταιρεία γιατρών στην Ελλάδα. Η ιστορία της είναι συνυφασμένη με την ιστορία της Ιατρικής Επιστήμης στο ελεύθερο ελληνικό κράτος, αλλά και με την ιστορία του Έθνους μας. (16)Ο Κωνσταντίνος Μέρμηγκας ,ένας από τους προέδρους της, τόνισε ότι η ”δράσις της Εταιρείας υπήρξε συμφυής προς την Ιατρικήν ζωήν όλης της Ελλάδος αλλ' έτι και την υπόστασιν της Ιατρικής ημών Σχολής”.(14) Μεταξύ των ιδρυτών της Εταιρείας πολλοί ήταν Βαυαροί και σ' αυτούς κυρίως οφείλεται η πρωτοβουλία της ίδρυσής της. Επίσης στους Βαυαρούς οφείλεται η πρώτη υγειονομική υπηρεσία του κράτους ,η ίδρυση του Ιατροσυνεδρίου ,η παρά τη Γραμματεία των Εσωτερικών διεύθυνση της Δημόσιας Υγείας ,ο θεσμός των νομοϊατρών, των επαρχιακών και αστυνομικών γιατρών κ.ά. Επίσης με πρωτοβουλία της Ιατρικής Εταιρείας πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα διάφοροι σύνοδοι των Ελλήνων γιατρών εκ των οποίων η πρώτη έγινε στις 6 Απριλίου 1882 και συμμετείχαν 150 γιατροί απ' όλα τα μέρη της υπόδουλης και ελεύθερης τότε χώρας. Από τη σύνοδο αυτή έχουμε αξιόλογα συμπεράσματα για την επιδημιολογία των διαφόρων νόσων, που μάστιζαν τον τόπο με μεγάλη προσβολή και του παιδικού πληθυσμού ,όπως τον τυφοειδή πυρετό ,το δάγγειο πυρετό ,το καλά-αζάρ, την ελονοσία, τη διφθερίτιδα, την ιλαρά , κ.ά. καθώς και της εν γένει διοργάνωσης της δημόσιας υγείας στην Ελλάδα  από τις κρατικές υπηρεσίες. Πράγματι , όταν η Ελλάδα απελευθερώθηκε από τον Οθωμανικό ζυγό ,ο χρόνιος υποσιτισμός και ο αναλφαβητισμός εκτείνονταν σε ολόκληρο τον πληθυσμό της ,(που ανέρχονταν τότε σε 753.000),ενώ μεγάλες μάστιγες από τα λοιμώδη νοσήματα έφθειραν την ακμάδα του Ελληνικού λαού ,ο οποίος δεν διέθετε παρά ελάχιστους γιατρούς και σχεδόν κανένα νοσοκομείο . Η δημογραφική εξέλιξη της χώρας υπήρξε περιπετειώδης και πολυτάραχη ,όπως και η ιστορία της ,με πολλές υφέσεις και αναλαμπές Μετά τον ατυχή για την Ελλάδα πόλεμο του 1897 η θνησιμότητα παρέμενε λόγω των επιδημιών και της κακής υγειονομικής οργάνωσης σε υψηλά ποσοστά . Ιδιαίτερα το ένα έκτο των κατ' έτος γεννωμένων ζώντων βρεφών πέθαιναν πριν συμπληρώσουν το πρώτο έτος της ζωής τους, ενώ η ελονοσία, η φυματίωση ,οι εντερολοιμώξεις είχαν εγκατασταθεί υπό μόνιμη ενδοενδημική μορφή και σε συνδυασμό και με τα άλλα επιδημικά νοσήματα και τον χρόνιο υποσιτισμό των κατοίκων συμπλήρωναν την καταστροφή. Αυτή η δυσάρεστη τροπή των πραγμάτων δημιούργησε πρόβλημα περαιτέρω επιβίωσης της χώρας ως αυτοδύναμου και ανεξάρτητου σύγχρονου κράτους. Μετά όμως από τους Βαλκανικούς πολέμους και τη γεωγραφική επέκταση το Ελληνικό Κράτος κατάφερε να καλύψει το κενό που είχε δημιουργηθεί ,αφού προστέθηκαν δύο περίπου εκατομμύρια Έλληνες στον ταλαιπωρημένο πληθυσμό της Παλαιάς Ελλάδος .Άρχισε έτσι να διαφαίνεται κάποια βελτίωση στην υγειονομική οργάνωση και τη δημογραφική κατάσταση της χώρας. Παρ' όλα αυτά η οργάνωση της δημόσιας υγείας υστερούσε πολύ καθ' όλη τη διάρκεια της εποχής που μελετάμε και ”η πρώτη παιδική ηλικία παρέμενε απροστάτευτος στην Ελλάδα”, σύμφωνα με τον καθηγητή της Υγιεινής Κωνσταντίνο Μουτούση.(11)

Το 1915  θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί ένα ορόσημο στην νοσηρότητα της παιδικής ηλικίας . Είναι μια εποχή με μεγάλη νοσηρότητα μετά το τέλος των Βαλκανικών πολέμων και την αρχή ενός μεγάλου πολέμου ,του πρώτου παγκόσμιου.(εικόν.1)

Εικόνα 1: Η Αθήνα το 1915

 

Είναι ακόμη μία εποχή πολύ κοντά στην ίδρυση επίσημα του εργαστηρίου Υγιεινής και Μικροβιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1900.Αποτέλεσμα αυτών ήταν αφ' ενός μεν η διαφορετική επιδημιολογία των λοιμωδών νόσων και αφ' ετέρου η προσπάθεια για την καλύτερη αντίληψη της φύσης αυτών και της αντιμετώπισής τους.  Έτσι κατά τον καθηγητή  της Υγιεινής και Επιδημιολογίας  Βαλαώρα(1),ενώ την εποχή αυτή η νοσηρότητα προκαλούνταν κυρίως από τα οξέα λοιμώδη νοσήματα και έπληττε κυρίως τον παιδικό πληθυσμό και τις ώριμες ηλικίες και κατέληγε όχι σπάνια στον θάνατο του ασθενή ,στο δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα η νοσηρότητα προκαλούνταν κυρίως από χρόνιες παθήσεις ή ατυχήματα ,προσέβαλλε περισσότερο τους μεσήλικες και τους γέροντες και οδηγούσε συνήθως σε πρόσκαιρη ή μόνιμη αναπηρία. Το εργαστήριο Υγιεινής και Μικροβιολογίας με καθηγητή τον Κωνσταντίνο Σάββα, μέλος από τα σημαντικότατα της Ιατρικής Εταιρείας και πρόεδρο του Ιατροσυμβουλίου, έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στη μελέτη των λοιμωδών νοσημάτων και βοήθησε ιδιαίτερα τον παιδικό πληθυσμό. Επειδή δε την εποχή εκείνη η Παιδιατρική ειδικότητα ήταν ακόμη ανύπαρκτη και τα μεταδοτικά  λοιμώδη νοσήματα ,που είχαν το μεγαλύτερο μερίδιο στη βρεφική και  παιδική θνησιμότητα ,ήταν τα βασικά νοσήματα της παιδικής νοσολογίας, που απασχόλησαν τα μέλη της Εταιρείας ,θα αναφερθούμε μόνο σ' αυτά. Ιδιαίτερα ,αφού ο προβληματισμός της παθογένειάς τους και της αντιμετώπισής τους έγινε αφορμή να τεθούν οι πρώτες βάσεις της παιδιατρικής ειδικότητας στην Ελλάδα.

Η παιδιατρική ανήκει στις νεότερες ειδικότητες,αφού στο παρελθόν αποτελούσε μέρος της παθολογίας. Αναγνωρίστηκε επίσημα σαν ιατρική ειδικότητα με το Νομοθετικό Διάταγμα της 7/8/1930 ”Περί καθορισμού των ιατρικών ειδικοτήτων”. Οι πρώτοι καθηγητές της Παιδιατρικής τον 19ο αιώνα ήταν ο Αντώνιος Βιτσάρης και ο Αναστάσιος Ζίννης ,οι οποίοι υπήρξαν δραστήρια μέλη της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών την εποχή εκείνη .Ιδιαίτερα στον Αναστάσιο Ζίννη οφείλεται η εισαγωγή της Παιδιατρικής ως ειδικότητας στην Ελλάδα.(16,9) (εικόν.2)

 

Εικόνα 2: Αναστάσιος Ζίννης

Όπως φαίνεται από τα πρακτικά της Εταιρείας(18) από την ομιλία του Κωνσταντίνου Χωρέμη, καθηγητή της Παιδιατρικής στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών ,(εικόν.3)από τα πρώτα θέματα που την απασχόλησαν ήταν οι επιδημίες γαστρεντερίτιδας, που κυριολεκτικά θέριζαν τον παιδικό πληθυσμό και ανέβαζαν σε υψηλά ποσοστά τη βρεφική και παιδική θνησιμότητα.  Έτσι η Εταιρεία προκήρυξε  για πρώτη φορά διαγωνισμό  με θέμα που αφορούσε τις παθήσεις του γαστρεντερικού και είχε τίτλο ”περί παίδων διαρροίας κατά τα δύο πρώτα έτη της ζωής αυτών”, ενώ ολόκληρη η συνεδρία της 29/9/1839 ήταν αφιερωμένη στο ”περί της παίδων διαρροίας”. 

Εικόνα 3:

Κωνσταντίνος Χωρέμης

Τον Ιούλιο του 1842 ενέσκηψε επιδημία διάρροιας στα βρέφη ,οπότε η Εταιρεία πάλι σε συνεδρίασή της στις 6 /7/1842 συζήτησε ευρύτατα το θέμα και πολλά από τα μέλη της τόνισαν την ”ανάγκη νεκροσκοπίσεως”για την ανίχνευση της νόσου. Ο Κλάδος ανέφερε τότε ότι όσες 'νεκροσκοπίες' έκαμε παρουσίαζαν διαφόρου μορφής φλεγμονές του πεπτικού σωλήνα. Τον επόμενο Ιούλιο παρουσιάστηκε πάλι μεγάλη επιδημία από διάρροια των νηπίων για την οποία ο Κλάδος στη συνεδρίαση της 20ης Ιουλίου 1843 αναφέρει ότι τα αποτελέσματα της ήταν ολέθρια ,αφού πέθαναν εξ' αιτίας της 33 βρέφη.(18) Την ίδια χρονιά στις 26 Ιουλίου ο Κωστής ανακοινώνει για ”γαστροχολερική μορφή διάρροιας” ,με κάποια ύφεση στη συνέχεια ,όπως λέει σε επόμενη συνεδρίαση ο ίδιος, ενώ τον επόμενο χρόνο στη συνεδρίαση της 6/5/1844 ο Κλάδος ανέφερε περίπτωση ειλεού με κοπρανώδεις εμέτους στην οποία η θεραπευτική αντιμετώπιση με καλομέλι δεν είχε ιδιαίτερα αποτελέσματα. Επειδή δε δεν υποχωρούσαν τα συμπτώματα και μετά την τοπική στην κοιλιά θεραπεία διαβάζουμε στα πρακτικά ότι ”ήγειρεν ούτος το βρέφος εκ των ποδών και εκτινάξας αυτό ισχυρώς είδε μετ' ου πολύ την αποπάτησιν και ανακοπήν της νόσου”.(18)

Μέχρι το 1847 υποβάλλονται κατά διαστήματα διάφορες διατριβές για τη διάρροια των βρεφών . Ανάμεσα σ' αυτές του Δεκαβάλλα ,ο οποίος την υπέβαλε το 1840 με την ευκαιρία ενός διαγωνισμού της Εταιρείας  ”περί της επικρατησάσης εν Ελλάδι κατά το θέρος διαρροίας των δύο πρώτων ετών” και με τη διευκρίνιση ότι ζητούνταν ”ακριβής επιστημονική περιγραφή των συμπτωμάτων ,των παθολογικών αλλοιώσεων εμμέσων και αμέσων ,της πορείας ,θεραπείας και προφυλάξεως”(18).Η διατριβή αυτή παραδόθηκε στην Εταιρεία το 1843 αλλά δεν κρίθηκε άξια βράβευσης.

Το 1846 αναφέρεται και άλλη επιδημία δυσεντερίας στην πόλη των Αθηνών, ενώ το 1847 ο Αφεντούλης δημοσιεύει μονογραφία για την δυσεντεροειδή διάρροια. Γράφει σχετικά στη μονογραφία του: ”Μετά διάρκειαν δε ολίγων ωρών ενίοτε δε μετά τας πρώτας ώρας της νόσου επήρχετο έμετος βίαιος και ορμητικός ,άσβεστος δίψα ψυχρών ποτών και πυρετός υψηλός ,ενώ εκοιλαίνοντο οι οφθαλμοί και αι δυνάμεις κατέπιπτον προφανώς συντηκομένου του σώματος. Τα άκρα εγένοντο ψυχρά και ο θάνατος δεν εβράδυνε να παρακολουθήσει περατώνων την θλιβεράν ταύτην του οργανισμού τρικυμίαν δια παραλύσεως των εντέρων και εξαντλήσεως των χυμών του οργανισμού”.(18,16) (εικόν.4)Σχετικά με τις διάρροιες των παιδιών ο  Βιτσάρης ανακοίνωσε το 1858 ”Περί διαρροίας ,επίσης δυσεντερίας και γαστρικών πυρετών”(6) , το 1879 ο Ζίννης παρουσίασε στην Εταιρεία δύο παιδιά από το Δημοτικό Βρεφοκομείο τα οποία ”λόγω κακής διατροφής περιέπεσαν εις μεγάλην ατροφίαν ,ανέκτησαν όμως τας εαυτών δυνάμεις δια γαλακτούχου αλεύρου”(18) και ο Τροχάνης μιλώντας στη συνεδρίαση της 19/11/ 1888 για τη διάρροια των παιδιών την ταξινόμησε σε διάρροια απλή και παρασιτική.

Εικόνα 4:ατροφία


Από τα υπόλοιπα οξέα λοιμώδη νοσήματα που ταλαιπωρούσαν την παιδική ηλικία  ιδιαίτερα απασχόλησε την Εταιρεία η διφθερίτιδα, ενώ μεγάλη μερίδα είχαν και η ιλαρά ,η οστρακιά, η ερυθρά ,ο κοκκύτης, η ευλογιά, η φυματίωση , και το Καλααζάρ.

Η διφθερίτιδα  ,που πάντα ενδημούσε στην Ελλάδα χωρίς να λείπουν οι επιδημικές εξάρσεις ,ήταν μία μάστιγα της εποχής.(12) Οι πιο αξιόλογες παρατηρήσεις έγιναν τότε από τον Ν. Μακκά και το Βάφα. Κατά τον Ν.Μακκά, όπως αυτός ανακοίνωσε στη συνεδρία της 16ης Φεβρουαρίου 1880 ,η διφθερίτιδα  υπήρχε στην Αθήνα από το 1863 με ενδημικό χαρακτήρα και γράφονταν στα βιβλία θανάτων  από τους γιατρούς ως ”κακοήθης κυνάγχη των αμυγδαλών επιπλεκομένη μεθ' υμενογόνου λαρυγγίτιδος”ή ως ”υμενογόνος στοματοφαρυγγίτις” ή ως ”κακοήθης των αμυγδαλών κυνάγχη”. Η πρώτη περίπτωση θανάτου που αποδίδεται στη διφθερίτιδα,  όπως αναφέρει ο Μακκάς , αναγράφεται από τον γιατρό Πύρλα το 1865. Όμως πριν από τις μαρτυρίες αυτές ,που η διφθερίτιδα αναγνωρίζονταν πια επίσημα,  είχαν γίνει κάποιες νύξεις για τη νόσο από τα πρώτα χρόνια της Εταιρείας ,όταν σε συνεδρίαση της 5/1/1838 ο Ρέζερ ανέφερε περίπτωση ”υμενογόνου κυνάγχης”και μετά κάποια χρόνια σιγής σχετικά με την παρουσία της ο Αχελωϊδης το 1856 ανέφερε περιπτώσεις λαρυγγικής διφθερίτιδας (Kroup). Επίσης το 1862 ο Συμβουλίδης ,Έλληνας από την Τραπεζούντα και αρχίατρος του Ρωσικού Στρατού ,έστειλε εργασία του προς την Εταιρεία γραμμένη στα Γαλλικά με τίτλο: ”τρείς περιπτώσεις λαρυγγικής διφθερίτιδος προς θεραπείαν της οποίας εφηρμόσθη η τραχειοτομία”.Γράφει σχετικά ο Συμβουλίδης: ”….Η νόσος Kroup μαστίζει βεβαίως και τα εν Ελλάδι παιδία, ως και ενταύθα και αλλαχού, αλλά αγνοώ αν πράττεται και παρ' υμίν η τραχειοτομία. Εν πάσει περιπτώσει κρίνω ωφέλιμον την δημοσίευσιν του ιστορικού των επισυναπτομένων τριών τραχειοτομιών ,διότι πιθανόν έτι και αυτόθι και ενταύθα να ευρίσκονται έτι συνάδελφοι διστάζοντες ή μη επιμένοντες παρά τοις γονεύσιν όπως τραχειοτομήσωσι τα εξ ασφυξίας επαπειλούμενα αυτών τέκνα. Η τραχειοτομία αφ' εαυτής αδυνατεί να επιφέρει κίνδυνον ,πάντοτε δ' απαλλάττει της ασφυξίας τον πάσχοντα και πολλάκις σώζει την ζωήν αυτού εκ πραγματικού κινδύνου…”(18,16) Δύο χρόνια μετά το 1864 ο Αρεταίος ανακοίνωσε την πρώτη  επιτυχή τραχειοτομία στην Ελλάδα . Στην επιδημία του 1869-70 διάφοροι γιατροί αναφέρουν τις δικές τους περιπτώσεις διφθερίτιδας στα παιδιά . Ο Χατζημιχάλης αναφέρεται για πρώτη φορά σε μεθόδους προφύλαξης από τη νόσο μιλώντας το 1873 για αποκλεισμό των οικιών, όπου αυτή εμφανίζεται. Πρέπει να τονιστεί ότι  οι πρώτες ανακοινώσεις στην Εταιρεία  δείχνουν ότι μάλλον συγκεχυμένες ήταν οι γνώσεις και οι θεωρίες για την ανάπτυξη των επιδημιών . Μέχρι περίπου το 1870 μιλούν για μιάσματα και μεταφορά αυτών με τον αέρα ,εάν η νόσος που προκάλεσε  την επιδημία είναι ή όχι κολλητική, εάν τα αίτιά της είναι τοπικά ή γενικά ,θεωρούν υπεύθυνα δηλητήρια και αναθυμιάσεις που προέρχονται από την επιφάνεια στάσιμων υδάτων και είναι δυνατόν να φαρμακώσουν τους ανθρώπους .(12)   

Στην πορεία του χρόνου οι συζητήσεις για τη διφθερίτιδα δεν λείπουν .Εισηγήσεις και διαφωνίες μεταξύ των μελών ,όσον αφορά την επιδημιολογία της ,τη βαρύτητα, τις μορφές της ,τη θεραπεία της ,συνεχίζονται όλο και σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Η θεραπεία με κινίνη ,εκτός από την ελονοσία ,φαίνεται να δίνει και καλά αποτελέσματα και σαν θεραπευτικό μέσο της διφθερίτιδας  σύγχρονα με τη χορήγηση χλωρικού καλίου ,φαινικού οξέος και ασβεστίου ύδατος, σύμφωνα με τις εισηγήσεις του Χασιώτη και  την επιβεβαίωση του φαρμακοποιού Πάνου από τα Γιάννενα. Έτσι ο Χασιώτης εφάρμοσε με καλά αποτελέσματα τοπικούς γαργαρισμούς δια διαλύματος θειϊκής κινίνης 1:3 σε αφέψημα ξύλου καμπεχιανού ή αιματοξύλου.(18)

Σχετικά με την τελευταία επιδημία του 1873-74  στη συνεδρία της 8ης Μαρτίου 1880 σε προσπάθεια του Βάφα να πείσει τους εταίρους ότι αυτή ήλθε έξω από την πόλη των Αθηνών ,ο Μακκάς αντικρούει ,θεωρεί τη γνώμη του ”μεσαιωνική”και δηλώνει ότι οι μεγαλύτερες επιδημίες προκύπτουν από τα ενδημικά στην πόλη διατηρούμενα κρούσματα, όταν δημιουργηθούν κατάλληλες συνθήκες ,όπως η πτώση της θερμοκρασίας, η συγκέντρωση των παιδιών στα σχολεία, ο κακός αερισμός των σχολείων. Αποδίδει δε τη μεγάλη επιδημία του 1873 στην Αθήνα στη συσσώρευση χιλιάδων γυναικοπαίδων Κρητών προσφύγων .Σύμφωνα με τον Μακκά αυτοί ήταν υπεύθυνοι για την ανάπτυξη πολλών άλλων επιδημιών στην Ελλάδα  κατά τα έτη 1868-1874 .(18)

Στη συνεδρίαση της 8ης Οκτωβρίου 1884 ο Ορλάνδος ανακοίνωσε περιστατικό θανάτου ενός παιδιού ,που έπασχε από διφθερίτιδα και που προήλθε μετά από αιφνίδια αυτού κίνηση.

Η ανεύρεση του βακτηριδίου Klebs-Loffler (εικόν.5)με τις μικροβιολογικές εξετάσεις 

 

Εικόνα 5: Βάκιλοι διφθερίτιδας σε δείγμα από αμυγδαλές

συνέβαλε στη διαγνωστική της νόσου και ήταν πια γνωστό στα μέλη της Εταιρείας ότι η νόσος μεταδίδονταν με την επαφή ,τα σταγονίδια ή τα μολυσμένα αντικείμενα και απαιτούνταν απομόνωση των πασχόντων και απολύμανση των χώρων. Επίσης η ανακάλυψη και η εφαρμογή του αντιδιφθεριτικού ορού άνοιξε νέα περίοδο στη μελέτη και τη θεραπεία του νοσήματος. Έτσι η Εταιρεία παρακολούθησε  την πρόοδο αυτή και κατά τις επόμενες συνεδρίες της, από το 1894-1900 οι εταίροι ασχολήθηκαν με τον αντιδιφθεριτικό ορό και τα αποτελέσματά του, ύστερα από την εφαρμογή του στους ανθρώπους από τους Behring και Roun .Η πρώτη ανακοίνωση θεραπείας με τον αντιδιφθεριτικό ορό έγινε στην Εταιρεία από τον Παπαβασιλείου στις 29 Οκτωβρίου 1894 ,ο οποίος θεράπευσε διφθερίτιδα με ορό που προμηθεύτηκε από τον γιατρό Βερενίκη από τα εργαστήρια του Roun στο Παρίσι. (12)  Σε όλες τις γενόμενες συζητήσεις κατά τις συνεδρίες αυτές η οροθεραπεία θεωρούνταν η σωτηρία των πασχόντων ,αλλά και ο προφυλακτικός εμβολιασμός με διφθεριτική αντιτοξίνη. Η προκαλούμενη  ορονοσία από τον ορό αμφισβητήθηκε από πολλούς εταίρους που δεν μπορούσαν να την αποδώσουν εξ ολοκλήρου στον ορό . (12)Πρώτος ο Δούκας Δημητριάδης μιλάει στις αρχές του 1896 για αντιδιφθεριτική οροθεραπεία και αναφέρει περιπτώσεις με καλά αποτελέσματα,(18) ενώ στη συνεδρίαση της 8ης Ιουνίου 1896 οι Παπαπαναγιώτου ,Παπαβασιλείου και Γρηγοράκης ,τίθενται υπέρ της οροθεραπείας σε κάθε περίπτωση που βεβαιώνεται με καλλιέργεια το μικρόβιο Loffler. Όμως ο Παπαβασιλείου στην ίδια συνεδρίαση ανακοίνωσε δύο θανάτους στο Βρεφοκομείο Αθηνών μετά από οροθεραπεία.(18) Αντίθετα ο Γρηγοράκης στη συνεδρίαση της 18ης Ιανουαρίου 1897 ανακοίνωσε περίπτωση οκταετούς παιδιού ,που θεραπεύτηκε από διφθερίτιδα μετά από ενέσεις αντιδιφθεριτικού ορού, ενώ ο Κανέλλης στη συνεδρίαση της 11/8/1897 υποβάλλει εργασία στην οποία περιγράφει τρεις περιπτώσεις διφθερίτιδας που ιάθηκαν  επίσης με  τον ίδιο ορό. Την ίδια χρονιά ο Παπαγιάννης στη συνεδρίαση της 6ης Νοεμβρίου υποβάλλει ανακοίνωση με θέμα: ”Ο αντιδιφθεριτικός ορός από της εφαρμογής του μέχρι σήμερον”,όπου θεωρεί ότι η θεραπεία της διφθερίτιδας με τη μέθοδο αυτή πλεονεκτεί έναντι των άλλων ,τονίζει δε τα συμπτώματα της προκαλούμενης εξαιτίας αυτού ορονοσίας.

Τέλος για τη  μέθοδο της διασωλήνωσης και τα πλεονεκτήματά της έναντι της τραχειοτομίας  στη θεραπεία της διφθερίτιδας  διατυπώνει στη συνεδρίαση της 18ης Ιανουαρίου 1897 ο υφηγητής της Παιδιατρικής Χρήστος Μαλανδρίνος ,ο οποίος έκανε  στην Ελλάδα και την πρώτη διασωλήνωση στην τραχεία σ' ένα παιδί με σπασμωδική λαρυγγίτιδα ”μεθ'ήν ο άρρωστος από της απελπιστικής καταστάσεως εις ήν ευρίσκετο επανήλθεν εις το κατά φύσιν”.(18)

Η ιλαρά ,η οστρακιά , η ερυθρά και ο κοκκύτης απασχόλησαν αρκετά επίσης την Εταιρεία.

Η ιλαρά παρουσιάζονταν σε επιδημικές μορφές κατά τακτικά διαστήματα, όπως  αυτή του χειμώνα του 1836-1837 ,όπως ανακοίνωσε ο Treimber στη συνεδρίαση της 5ης Νοεμβρίου 1836.Στην Αθήνα αναφέρονται επίσης επιδημίες κατά τα έτη 1842,1846 και 1850. Στη συνεδρίαση της 11/3/1842 ο Γεώργιος Παπαβασιλείου ανακοινώνει : ”Περίπτωσιν κακοήθους ιλαράς μετά αιματουρίας”.(16) Με ιδιαίτερη βαρύτητα εμφανίστηκε η επιδημία  του 1850, όπως ανακοίνωσε ο Θεοφιλάς. Μάλιστα κατά την επιδημία αυτή ο Ορφανίδης ανέφερε ότι η επίσταξη ,που σε μερικές περιπτώσεις προκαλούσε η ιλαρά, εμπόδιζε την ανάπτυξη του εξανθήματος. Σχετικά με τις επιπλοκές της ιλαράς ο Μακάς στη συνεδρίαση της 10/3/1860 αναφέρει δύο θανάτους από μεθηλαρική πνευμονία.(18) Στην επιδημία του 1886 ο Κανέλλης ανέφερε περίπτωση παιδιού ηλικίας 8 ετών ,το οποίο κατά την ανάρρωση από ιλαρά έπαθε παράλυση του υπερώϊου οστού , με αποτέλεσμα οι υγρές τροφές και τα μικρά τεμάχια των τροφών να εξέρχονται από τη μύτη και συγχρόνως και αταξία βαδίσεως(18),ενώ στη συνεδρίαση της 26ης Φεβρουαρίου του 1898 ο Κανέλλης αναφέρει ιλαρά ”μετά διπλής εξανθήσεως”,ο Ορλάνδος ανακοινώνει σπάνιο σύμπτωμα της ιλαράς  ”ιδιαιτέραν υπερευαισθησίαν της αριστεράς χειρός και αριστερού ποδός” και ο Δημητριάδης περίπτωση ”συμμετρικής γαγγραίνης της κόγχης αμφοτέρων των ώτων”.(18,16) Από επιδημιολογική άποψη τονίζεται η ανά τετραετία ή πενταετία εξάπλωση της νόσου.

Σχετικά με την οστρακιά ,πρώτος ο Treimber στη συνεδρίαση της 5ης Ιουνίου 1835 έκανε λόγο για περιστατικά οστρακιάς στην παιδική ηλικία, στη συνέχεια ο Βούρος το 1838, ο Κωστής και ο Νέλλης  το 1841 και το 1842 ο  Κ. Μαυρογιάννης. Συγκεκριμένα ο Κωστής αναφέρει εκλαμψία σαν επακόλουθο της οδοντοφυϊας ,την τρίτη ημέρα της οποίας φάνηκαν τα εξανθήματα της οστρακιάς. Ο Μακρυγιάννης δε για πρώτη φορά παγκοσμίως έκανε λόγο για μία άλλη εξανθηματική νόσο, την οποία ονόμασε ψευδο-οστρακιά και η οποία είναι το ”σημερινό αιφνίδιο εξάνθημα”.(14)

Το 1862 και το 1876 παρατηρούνται νέες επιδημίες οστρακιάς .Για τη τελευταία, που ήταν και η μεγαλύτερη ,ο Ζίννης περιγράφει περιπτώσεις κατά τις οποίες ”υπάρχει ισχυροτάτη η κατά τον λαιμόν πάθησις ,ουδ' ίχνος όμως εξανθήματος ουχ' ήττον όμως και από των πρώτων έτι ημερών δεν ελλείπει η εύρεσις λευκώματος εν τω ούρω”.Στην ίδια συνεδρίαση ο Λούης αναφέρει περίπτωση εξαήμερης ανουρίας σε κορίτσι ,δέκα ημέρες μετά την υποχώρηση της οστρακιάς. Σε εξέταση δε της κύστις βρέθηκε ότι δεν περιείχε ”σταγόνα ούρων”. Επίσης και ο Τριάντης παρατηρεί σε περίπτωση οστρακιάς ”τελεία απόπτωση των ονύχων των χειρών” και το αναφέρει στην παραπάνω συνεδρίαση. Στην Αθήνα παρατηρείται νέα επιδημία οστρακιάς το χειμώνα του 1888-1889, αλλά η μεγαλύτερη επιδημία που απασχόλησε την Εταιρεία ήταν αυτή του 1896 που ξεκίνησε από τα Βίλλια με θνησιμότητα 40% και στη συνέχεια  έπληξε την πόλη των Μεγάρων με 120 θύματα και θνησιμότητα 12%. Για τη χρονολογία αυτή ο Παπαγιάννης ανέφερε περίπτωση οστρακιάς με ”διπλή εξάνθηση” και ο Παπαπαναγιώτου στη συνεδρίαση της 10/12/1897 αναφέρει τις επιπλοκές της οστρακιάς (νεφρίτιδα, ψευδαρθρίτιδα, αδενίτιδα διπλή χωρίς διαπύηση κ.ά.).(18)

Για τον κοκκύτη έχουμε αναφορά του Κωστή στη συνεδρία της 5/3/1848 σύμφωνα με την οποία ”σπασμωδικός βήξ ήρξατο πάλιν να γίνηται επίφοβος εν τη πόλει”.Ο Ρέζερ τον επόμενο χρόνο πρότεινε ως ένα από τα θέματα διαγωνισμού ”το περί κοκκύτιδος βηχός, τουτέστιν ,τίνος ένεκα η νόσος ενσκήπτει ενταύθα κατά το έαρ ,ποία είναι η κατάλληλος κατ' αυτής θεραπεία και πως διακρίνεται το νόσημα τούτο από του καλουμένου άσθματος και της υμενογόνου κυνάγχης”.(18)

Με το Καλααζάρ ασχολήθηκε ιδιαίτερα η Ιατρική Εταιρεία αμέσως μετά την ίδρυσή της και αμέσως έγινε ο διαχωρισμός του από την ελώδη καχεξία ,που μάστιζε τότε και τον παιδικό πληθυσμό, αλλά  και από τα νοσήματα του αίματος. Πρώτος ο Ρέζερ το 1835 ανέφερε ότι μεγάλο μέρος των βρεφών στις Σπέτσες παρουσίαζε διόγκωση του σπληνός ,την οποία απέδωσε στο νερό των Σπετσών αλλά και άσχετη με την ελονοσία. Μερικά χρόνια αργότερα ο Ζυγομαλάς ,στη συνεδρίαση της 20/1/1842, προτείνει στην Εταιρεία να εξετάσει περιπτώσεις ασθενών στις Σπέτσες που παρουσιάστηκαν από το 1832 .Οι ντόπιοι ονόμαζαν την ασθένεια αυτών ” πόνο ή πέσιμο των οδόντων”.Μετά από αρκετά χρόνια και συγκεκριμένα το 1882 ο Λαμπαδάριος ανακοίνωσε  περίπτωση ενός παιδιού ,που ζούσε κοντά στο μνημείο του Φιλοπάππου ,αλλά με καταγωγή γονέων από τη Θήβα ,που έφερε διόγκωση σπληνός(εικόν.6)

Εικόνα 6 :παιδί με Καλααζάρ

και έμοιαζε με το ”τσανάκι της Ύδρας”, ονομασία που έδιναν στο Καλααζάρ. Για μία ίδια περίπτωση παιδιού ,που παρουσίαζε στο αίμα του 20-30 χιλιάδες λευκά  ο Χατζημιχάλης μιλάει για λευχαιμία ,ενώ αναφορές γίνονται από το Μπέλλο σε παρόμοια περιστατικά στη Θήβα που τα θεωρούν ελώδεις καχεξίες. Το 1887 στη συνεδρίαση της 21ης Νοεμβρίου ο Ρήγας Νικολαϊδης ανακοίνωσε την πρώτη ιστολογική εξέταση που έγινε στην Ελλάδα σε σπλάχνα παιδιού  και συγκεκριμένα σπλήνα και ήπαρ που πέθανε από Καλααζάρ. Απόσπασμα από τα αποτελέσματα αυτής έχει ως εξής: ”Του ήπατος τα κύτταρα είναι ουσιωδώς ηλλοιωμένα…..τα κύτταρα του σπληνός παρουσιάζονται ως έχοντα απολέσει την συνήθη αυτών όψιν και υποστεί επιθηλιοειδή μεταμόρφωσιν…”(18)

Πρώτος ο καθηγητής της παιδιατρικής Μαλανδρίνος το 1909 βεβαίωσε κλινικά την ύπαρξη του Καλααζάρ στην Ελλάδα ,του παιδικού μέλανος πυρετού ,όπως τον ονόμασε.(16) Στη συνεδρίαση της 5/3/1911 ο Μακάς έκανε ανακοίνωση με θέμα: ” αι ανατομικαί και ιστολογικαί αλλοιώσεις του πόνου”,όπου αναφέρει τις μεταβολές, που παρατηρούνται από τη νόσο, στο σπλήνα ,το ήπαρ, τους νεφρούς και το μυελό. Το ίδιο έτος στις 29 Μαϊου οι Μακκάς και Ι. Παπασωτηρίου ανακοινώνουν νέα διαγνωστική μέθοδο για το Καλααζάρ, κατά τη μέθοδο Wasserman. Για το σκοπό αυτό είχαν μεταχειριστεί ειδικό αντιγόνο, που είχαν πάρει από τεμάχιο σπλήνα κοριτσιού, που έπασχε από τη νόσο. (18)Το ίδιο έτος επίσης οι Αραβαντινός και Ν. Νικολαϊδης ανακοίνωσαν για το παιδικό Καλααζάρ στην Ύδρα, ενώ το 1914 βραβεύτηκε η μονογραφία του Αραβαντινού στο Συμβουλίδειο διαγωνισμό.

Το Καλααζάρ από τότε διακρίνεται σαν ίδια νοσολογική οντότητα και ξεχωρίζει σαφώς από την ελονοσία και τα νοσήματα του αίματος .

Η ελονοσία ή οι διαλείποντες πυρετοί απασχόλησε ιδιαίτερα την Εταιρεία από την ίδρυσή της. Γνωστές υπήρξαν οι επιδημίες του 1835,1849,1859,1886 και η μεγάλη επιδημία του 1905 κατά την οποία 960.048 άτομα προσβλήθηκαν από ελονοσία και πέθαναν 5.916 . Η Αθήνα ,ιδιαίτερα μετά την ανασύσταση του νέου ελληνικού κράτους ,ήταν μία μικρή σε έκταση πόλις ,που εκτείνονταν από την Πύλη του Αδριανού μέχρι το Θησείο αλλά με πολύ μεγάλη νοσηρότητα από ελονοσία.(7) Ο καθηγητής Σάββας τη θεωρεί ”το μεγαλύτερο εχθρό της πατρίδας μας” και ο Καρδαμάτης πιστεύει ότι ”ο αγώνας για την ελονοσία είναι ιερός και δεν υπολείπεται κανενός άλλου εθνικού αγώνα.” (εικόν.7)

Εικόνα 7:Κ.Σάββας και Ι.Καρδαμάτης

Ο καθηγητής Γ. Βάφας ,αναφερόμενος στο θέμα της ελονοσίας ,(2)θεωρεί ως υπεύθυνο παράγοντα για την Αθήνα τα λιμνάζοντα νερά του Ιλισού ποταμού.  (7)” Ο Ιλισός ποταμός …..συνήθως μεν ως κρουνός ύδατος ρέων και αφίνων τα ύδατα αυτού να λιμνάζουσιν ,ελώδη νοσήματα δωρείται τη πόλει”. 

Εικόνα 8:Ιλισός ποταμός

Ο ίδιος αναφέρει ακόμη τα έλη του ποταμού Κηφισού  και τα  έλη  του Φαλήρου ως εστίες ελωδών πυρετών στην πρωτεύουσα. .Ιδιαίτερα στα έλη του Κηφισού ποταμού οφείλεται κατά μαρτυρία του Λαμπαδάριου η  επιδημία ελονοσίας κατά το 1885 στη συνοικία Γκαζοχωρίου . ” Ην δε η επιδημία κατά την συνοικίαν ταύτην λίαν έντονος και εκτεταμένη ,το μεν ένεκα των παρακειμένων ελών ,το δε ένεκα της προφυλάξεως των κατοίκων και της μη υποβολής αυτών εις έγκαιρον θεραπείαν”.(8)

Έτσι σε όλες τις συνεδρίες της Εταιρείας  από τις 15 Οκτωβρίου 1835 και μετά γίνονταν λόγος από τα μέλη της για την ύπαρξη στην Αθήνα διαλειπόντων πυρετών κυρίως κατά το θέρος και το φθινόπωρο.  Στη συνεδρία της 6ης Μαϊου 1842 ο Ρέζερ αναφέρεται σε διαλείποντες πυρετούς, που παρουσιάστηκαν στην Αθήνα πριν από 8 μέρες και οι οποίοι επιτάχυναν τον τοκετό στις εγκύους και προκάλεσαν θάνατο στα έμβρυα, ενώ στη συνεδρία της 5ης Σεπτεμβρίου μιλάει για την εμφάνιση ”πυρετών με μεγάλη υπερχολία και συνιστά για την έγκαιρη διάγνωση της νόσου και την πρόληψη δυσάρεστων εκβάσεων”.(12)Γενικά όμως από τις ανακοινώσεις της Εταιρείας φαίνεται ότι η ελονοσία παρουσιάζεται με κακοήθη μορφή σε όλα σχεδόν τα μέρη της Ελλάδας(εικόν.9) 

Εικόνα 9: Χάρτης που δείχνει την  συχνότητα της ελονοσίας

και κυρίως στη Λαμία ,Λειβαδιά ,Μεσολόγγι ,Πάτρα, Καλαμάτα, όπου εμφανίστηκαν και επιδημίες αιμοσφαιρινουρικού πυρετού όπως και στην Αθήνα και  τον  Πειραιά Από τις επικρατούσες θεωρίες κατά τις συζητήσεις στην Εταιρεία για τα αίτια της ελονοσίας είναι η παραγωγή του ελώδους μιάσματος από τις αναθυμιάσεις των στάσιμων υδάτων και γενικά του υγρού εδάφους κατά το καλοκαίρι, που δηλητηριάζει την ατμόσφαιρα και τους ανθρώπους .Ο Αφεντούλης μιλώντας για την επιδημία του Πειραιά το καλοκαίρι του 1849 ,στη συνεδρία της 22ης Δεκεμβρίου 1849,  αποδίδει  την ελονοσία στον αρχαίο λιμένα Ζέα (δηλαδή τη λίμνη που υπάρχει προς βορρά ως παραφυάδα του λιμένος),ο οποίος καταλήγει στο άκρο σε έλος που αναπέμπει πολλές αναθυμιάσεις κατά το καλοκαίρι ,αλλά και στην ανυπαρξία των κατάλληλων υγειονομικών μέτρων: ”Εις τούτο”,λέει , ”δε συνέβαλε καθ' ημάς ουχί εις μικρόν και το άνω μνημονευθέν βορβορώδες έλος ,το οποίον ως πτώμα δυσώδες και δηλητήριον εκτείνεται εκεί ,ίνα χρησιμεύση ως μνημείον διατρανούν των κατοίκων του Πειραιώς την αφροντισίαν”.(12)

Ο Ζίννης σε συνεδρίαση στις 10 Οκτωβρίου 1868 ανακοινώνει ότι παρατήρησε τέσσερα περιστατικά κακοήθους εγκεφαλικού πυρετού , ”υποδυομένου τον τύπον του αμφημερινού”. Ο ίδιος σε άλλη συνεδρίαση στις 20 Απριλίου 1870 ανακοίνωσε επιτυχή θεραπεία διαλειπόντων πυρετών με βάμμα ιωδίου (30-40 σταγόνες την ημέρα),που εφάρμοσε στο Εθνικό Ορφανοτροφείο. Επίσης αναφέρει διαλείποντα τριταίο σε νήπιο ,το οποίο κατά το δεύτερο παροξυσμό παρουσίασε αφασία, που διήρκεσε πάνω από 24 ώρες. Για επιδημία ελωδών πυρετών σε ορφανοτροφείο και συγκεκριμένα στο Ορφανοτροφείο Χατζηκώστα ,αναφέρεται και η έκθεση του Γρηγοράκη στην ίδια συνεδρία της Εταιρείας ,απ' όπου φαίνεται ότι από 1/2/1888 μέχρι το 1889 νόσησαν σε αυτό 84 παιδιά .(18)  Τα επόμενα χρόνια αξιοσημείωτη  ήταν η συμβολή του Εργαστηρίου Υγιεινής και Μικροβιολογίας μέσω του επιμελητού του κ. Ιωάν. Παπασωτηρίου ,ο οποίος σε έρευνά του στις 30 Οκτωβρίου του 1906 ,σχεδόν δηλαδή αμέσως μετά την λήξη της πυρετικής περιόδου ,σε 103 μαθητές και μαθήτριες των δημοτικών σχολείων της περιοχής του Μαραθώνα,  απέδειξε ότι το σύνολο αυτών ,δηλαδή ποσοστό 100%, είχαν διογκωμένο σπλήνα .

Εικόνα 10:Διόγκωση σπληνός σε παιδιά πάσχοντα από ελονοσία

Αυτό υπήρξε ένα πολύ σημαντικό στοιχείο, που έδειχνε ότι στον τόπο αυτό κανένα παιδί δεν ξέφυγε από τη λοίμωξη κατά τη διάρκεια του θέρους . (15)

Ύστερα από τις διαπιστώσεις αυτές  η βασική θεραπεία της ελονοσίας ήταν ηχορήγηση κινίνης από το στόμα ή ενέσιμη.

Εικόνα 11:Συνεργείο ενέσεων κινίνης

Για την εξίσου σημαντική μάστιγα της εποχής ,τη φυματίωση ,σύμφωνα με τον καθηγητή Λιβιεράτο , στην Ελλάδα πέθαιναν κατ' έτος περίπου 9000 άτομα ,όσοι δηλαδή δεν πέθαιναν μαζί απ' όλα τα άλλα επιδημικά νοσήματα .Μεταξύ αυτών πολλά παιδιά. Ο καθηγητής Λιβιεράτος πιστεύει ότι στην Ελλάδα η φυματίωση συνεχώς αυξάνεται σε αντίθεση με όλα τα άλλα πολιτισμένα κράτη. Τα αίτια αυτής της αύξησης πιστεύει ότι είναι όχι η κακή κατοικία ,διότι στα χωριά οι κατοικίες των χωρικών ”είναι αρκούντως υγιειναί και ευάεροι”,ούτε τόσο ο κακός σιτισμός ,αλλά πιθανότερα τα κακά σχολεία , η κακή αντίληψη του λαού σχετικά με τη μετάδοση της νόσου και ιδιαίτερα η αντίληψη ότι ευθύνεται κατά μεγάλο μέρος η κληρονομικότητα.  ”Όταν δηλαδή το παιδίον κληρονομεί παρά του πατρός το συμπεπιεσμένον και στενόν στήθος ,…λέγομεν ότι το παιδίον τούτο έχει προδιάθεσιν προς την φυματίωσιν…”διαβάζουμε στην 'Εστία'του 1889.(17) Αλλά και η αρχιτεκτονική των πόλεων φαίνεται ότι έχει σχέση με την φυματίωση ,αφού  το μεγαλύτερο ποσοστό των κατοίκων των πόλεων ζει σε ανθυγιεινές ,στενές και περιορισμένου χώρου κατοικίες ,οι οποίες ευνοούν τη μετάδοσή της .Όμως  η διάδοση της νόσου από τα μολυσμένα ζώα τονίστηκε για πρώτη φορά στο ΙΓ! Διεθνές Συνέδριο της Υγιεινής και Δημογραφίας των Βρυξελλών το 1903 .Επομένως ένας μεγάλος αριθμός ατόμων μολύνονταν από το κρέας και τα γαλακτομικά προϊόντα των φθισικών αγελάδων ,χωρίς απολύτως καμία μέριμνα να λαμβάνεται από το Κράτος για την μείωση της εξάπλωσής της .Σύμφωνα με το ανωτέρω συνέδριο στη χώρα μας κανένας έλεγχος στα ζώα ή στα τρόφιμα γίνονταν ,με αποτέλεσμα όλα να αφήνονται στην τύχη. ”Ούτε κρεοσκοπία επιστημονική ,ούτε εποπτεία των βουστασίων ,ούτε έρευνα της υγείας των γαλακτοφόρων αγελάδων δι' ενέσεων φυματίνης .Τα πάντα αφέθησαν εις την Θείαν Πρόνοιαν .Δεν είναι τάχα καιρός να εισαχθεί και παρ'ημίν η επιστημονική κρεοσκοπία ,η των βουστασίων επίβλεψις και η εξέτασις της υγείας των γαλακτοφόρων αγελάδων δι' ενέσεων φυματίνης; Πόσοι των παίδων παρ' ημίν δεν μολύνονται και απόλλυνται πίνοντες γάλα φθισικών αγελάδων!”

Στην Ιατρική Εταιρεία μιλά  για τη φυματίωση στα παιδιά ο Αντώνιος Βιτσάρης το 1858 με θέμα: ”Περί διαγνώσεως της φυματιώδους μηνιγγίτιδος παρά τοις παισί”(3) 

Εικόνα 12:Φυματιώδης μηνιγγίτις

και μηνιγγίτις κοκκώδης ή φυματιώδης”,(4) (εικόν.12)και  το 1861 με θέμα: ”Περί εντερομεσεντερικής φυματιώσεως των παίδων”.(5) Στις 22/5/1871 ο Ζίννης ανακοινώνει περίπτωση ”μεσεντερικής φυματιώσεως εις παιδίον 18 μηνών ,το 1884 περίπτωση ”φυματιώσεως των βρογχικών αδένων επί εξαετούς κορασίου ,όπερ εντός αυτού φέρει και βρογχιολικήν φυματίωσιν”.Η τροφός λέει ότι το βρέφος πάσχει από κοκκύτη. (18)Στις 3/3/1884  ο ίδιος αναφέρει ”άλλην περίπτωσιν φθίσεως των βρογχικών αδένων εις εξαετές παιδίον και στις 28/4/1884 επιδεικνύει το παιδί, που έπασχε από  ”βρογχική φθίση των αδένων” και για το οποίο είχε μιλήσει στην προηγούμενη συνεδρίαση .(16)

Εκτός όμως από τις περιπτώσεις φυματιώδους μηνιγγίτιδας, από τις λοιμώξεις του νευρικού συστήματος, η  μηνιγγίτιδα γενικά σαν νόσημα παιδικό και η εγκεφαλίτιδα  απασχόλησε την Εταιρεία.  Στις 5/5/1841 ο Βούρος αναφέρει εγκεφαλίτιδα σε κορίτσι επτά ετών και αργότερα οι Μακκάς και Βέρας μιλούν για ”δευτεροπαθείς γριππώδεις εγκεφαλίτιδες”. Ο Αντώνιος Βιτσάρης στις 23/5/1859 μιλάει ”Περί γαστρομηνιγγίτιδας σε πέντε παιδιά ,ων τα τέσσερα απεβίωσαν”.(16) Ανάμεσα στις αξιόλογες  ανακοινώσεις που έγιναν για τη μηνιγγίτιδα κατά τα έτη 1866,1869,1870,1871και 1881 η μονογραφία του Σάββα ”περί της εγκεφαλονωτιαίας μηνιγγίτιδος εν Ελλάδι”έδωσε μία πλήρη εικόνα της επιδημιολογίας της νόσου στην Ελλάδα.  (12)Σύμφωνα με την εργασία αυτή του Σάββα η μηνιγγίτιδα εκδηλώθηκε πρώτα στην Κέρκυρα (εικόν.13)

Εικόνα 13: Κέρκυρα 19ος αιώνας

κυρίως κατά το χειμώνα του 1840 στην Ισραηλίτικη συνοικία ,σύμφωνα με πληροφορίες του  γιατρού Λαβράνου, ύστερα από μετάδοσή της από τη γειτονική Ιταλία. Στην υπόλοιπη Ελλάδα η επιδημία μηνιγγίτιδας έμφανίστηκε κυρίως τους χειμώνες 1867-1869,επεκτάθηκε σ' ολόκληρη τη χώρα και κατά το Σάββα μεταδόθηκε από τη Ρωσία ή τη Ρουμανία ή την Τουρκία και όχι στη συσσώρευση των προσφύγων από την Κρήτη, όπως γενικά πίστευαν. Κυρίως μεγάλη ήταν η επιδημία του χειμώνα 1867-68 με μεγάλη βαρύτητα, όπου πέθαναν περίπου 1750 άτομα και με θνησιμότητα κατά μέσο όρο 60%. Στις 31 Μαρτίου 1869 ο Ζίννης μιλάει για εγκεφαλονωτιαία μηνιγγίτιδα και στις 29 Απριλίου τον ίδιο χρόνο για περίπτωση τετράμηνου βρέφους με φαινόμενα  επίσης εγκεφαλωνοτιαίας μηνιγγίτιδας. Η περιγραφή είναι σαφής : ”Πυρετός ,βλέμμα απλανές ,τετανική σύσπασις του αυχένος, συνολικαί κατά περιόδους σπασμωδικαί κινήσεις του σώματος ,κραυγαί ,προς δε κηλίδας επί του προσώπου και επί του λοιπού σώματος πετεχειώδεις εχαρακτήριζον την κλινικήν εικόνα. Ο θάνατος επήλθε μετά 24 ώρας.” Σύμφωνα με το Ζίννη η νόσος του βρέφους είναι η επικρατούσα εγκεφαλονωτιαία μηνιγγίτιδα χωρίς όμως τα χαρακτηριστικά της αιμορραγικής πορφύρας και των αιμορραγιών των μηνίγγων.(18) Στη συνεδρίαση της 15/6/1896 ο Παπαβασιλείου μιλάει ”περί μηνιγγισμού”.(εικόν.14)

Εικόνα 14:Βρέφος με εγκεφαλονωτιαία μηνιγγίτιδα

Η ευλογιά παρουσιάζονταν κατά επιδημίες με μεγάλη θνησιμότητα μεταξύ κυρίως του παιδικού πληθυσμού. Στη συνεδρίαση της 9/12/1836 ο Κωστής παρουσίασε : ”περίπτωσιν ευλογίας παρατηρηθείσης επί αρτιγεννήτου βρέφους ,όπερ εσπαργανώθη μετά σπαργάνων του προ έτους προσβληθέντος εκ της νόσου νηπίου”.Στη συνεδρίαση της 20/6/1895 ο Γ.Παπαβασιλείου μιλάει για ”επιδημία ευλογίας”.(16)

Συμπερασματικά ,η Ιατρική Εταιρεία Αθηνών ,η οποία αντιπροσώπευε την ιατρική επιστήμη στην Ελλάδα σε μια εποχή δύσκολη και με ανύπαρκτη υγειονομική οργάνωση ,έβαλε τις βάσεις και της Παιδιατρικής ,η οποία ακόμη δεν είχε διαμορφωθεί σε ξεχωριστή ειδικότητα και η διδασκαλία της έλειπε ακόμη και από τα Πανεπιστήμια της Δύσης. Έτσι ,σύμφωνα με τον καθηγητή Κ.Χωρέμη,η ιστορία της κάθε επιστήμης αποτελεί την κατ' εξοχή φιλοσοφία μιας πραγματικότητας που μας δίνει τη δυνατότητα σήμερα να ξεχωρίζουμε το σωστό από το λάθος και μας οπλίζει με μία μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση. Άλλωστε ”Ιητρική δε πάντα και πάλαι υπάρχει ,και αρχή και οδός ευρημένη”(18)

 

Βιβλιογραφία:

1.  Βαλαώρας Β.Γ. ”Δημόσια Υγιεινή”,Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ιδρυτής ιδιοκτήτης Παύλος Δρανδάκης ,εκδοτικός οργ. ο ' Φοίνιξ'τόμ.10ος Ελλάς, Αθήναι ,σ.660,661,662.

2.  Βάφας Γ., ”Αι Αθήναι υπό ιατρικήν έποψιν”, Αθήναι, 1878,σ.28,36.

3.  Βιτσάρης Α. ”Περί της διαγνώσεως της φυματιώδους μηνιγγίτιδος παρά τοις παισί”,Ασκληπιός, Περίοδος Β!, τόμ. Γ!, τεύχ.Γ!, Αθήναι (Απρίλιος 1858)σ.456-458.

4.  Βιτσάρης Α, ”Μηνιγγίτις κοκκώδης η φυματιώδης”, Ασκληπιός, Περίοδος Β!,τόμ.Ι!,τεύχ.Γ!και Δ!, Αθήναι ( Αύγουστος και Σεπτέμβριος 1871)σ.98-116.

5.  Βιτσάρης Α, ”Περί εντερομεσεντερικής φυματιώσεως των παίδων”, Ασκληηπιός, τόμ. Ε!, Αθήναι (1861)σ.97.

6.  Βιτσάρης Αντ., ”περί διαρροίας ,επίσης δυσεντερίας και γαστρικών πυρετών”, Πρακτικά της εν Αθήναις Ιατρικής Εταιρείας,συνεδρία 4/6/1858, 'Ασκληπιός' Περίοδος Β!,τόμ.Γ!τεύχ.Α! και Β! Αθήναι,(1858),σ.86.

7.  Καρδαμάτης Ι.Π.,η εξυγίανσις των Αθηνών ,αι κατά το παρελθόν θέρος εν Φαλήροις και Δρομοκαϊτείω επιδημίαι ελειογενών πυρετών και τρόπος εξυγιάνσεως της παραλίας των Φαλήρων”, Η ελονοσία εν Ελλάδι και τα πεπραγμένα του Συλλόγου, επιμέλεια Κωνστ. Γ.Σάββα και  Ιωάν. Π. Καρδαμάτη, έτος έκτον και έβδομον, τυπογρ .Παρασκευά  Λεώνη,( (1912)σ.189,190.

8.  Καρδαμάτης Ιωάν.Π., ” Η ελονοσία εν Αθήναις από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον”,Η ελονοσία εν Ελλάδι και τα πεπραγμένα του Συλλόγου,επιμέλεια Κωνστ. Γ.Σάββα και  Ιωάν. Π. Καρδαμάτη,έτος, Ακαι Β, τυπογρ.Παρασκευά Λεώνη,(1907)σ.121.

9.  Μάνδυλα -Κουσουνή Μαρία, ”Η παιδιατρική ειδικότητα το 19ο αιώνα και οι κυριότεροι αντιπρόσωποί της”,Ιατρικά Χρονικά Βορειοδυτικής Ελλάδος, (Ιούνιος 2004),τόμ.4,τεύχ.1,σ.63.

10. Μέρμηγκας Κ. ”Ομιλία κατά την συνεδρία της 11ης Μαϊου 1935 εν τη αιθούση του Πανεπιστημίου ,επί τη 100ετηρίδι της Εταιρείας”,Πρακτικά Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών,σ.475.

11. Μουτούσης Κ, ”Περί δημοσίας υγείας εν Ελλάδι”,Συνεδρία 19ης Μαρτίου 1922,Πρακτικά Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών ,(1919-1923)σ.365-384.

12. Μουτούσης Κ. , ”Επιδημιολογική ασχολία της Εταιρείας από της ιδρύσεως μέχρι του 1900”,Πρακτικά Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών ,Αθήνα (1928)σ.484-514.

13. Πατρίκιος Βασίλειος, Το ΙΓ! Διεθνές Συνέδριον Υγιεινής και Δημογραφίας ,εν Βρυξέλλες ,(2-8 Σεπτεμβρίου1903),εν Αθήναις, (1905)σ.83.

14. Ρηγάτος Γεράσιμος Α. ”Η ιστορία της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών 1835-1985”,Αθήναι 1985,σ.85.

15. Σάββα Κ. και Καρδαμάτη Ι.  ”Η εν Μαραθώνι εξυγιαστική εργασία του προς περιστολήν των ελωδών νόσων Συλλόγου κατά το θέρος 1907”, Η ελονοσία εν Ελλάδι και τα πεπραγμένα του Συλλόγου,επιμέλεια Κωνστ. Γ.Σάββα και  Ιωάν. Π. Καρδαμάτη, έτος τρίτον , τυπογρ.Παρασκευά Λεώνη,( (1908)σ.64.

16. Τσουκαλάς Γ, ΜέξηΠ., Τσουκαλάς Ι., ”Η παιδιατρική μέσα από τη δράση της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών 1835-1930”,Δελτίο Α!Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών, τόμ.50,(2003)σ.170-174.

17. Φλωράς Φ.Χ., ”πόθεν κυρίως πηγάζουσιν αι ασθένειαι”, Εστία, τόμ. κζ, Αθήναι ,(1889),σ.237,εκδόται Ν.Γ.Πολίτης και Γ.Δροσίνης.

18. Χωρέμης Κ.,  ”Η παιδιατρική εν τη Ιατρική Εταιρεία”, Πρακτικά Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών, Αθήναι (1930)σ.470-491.

Ιατρικά Χρονικά Β.Δ Ελλάδος
 
Νοέμβρης 2004 Τόμος 4 - Τεύχος 2

 
Μαρία Μάνδυλα-Κουσουνή, παιδίατρος, ιστορικός

 

<< Επιστροφή